Hindemith: Der Schwanendreher

Luca Ranieri (viola) & Orchestra Ico Suoni Del Sud, Marco Moresco

Paul Hindemiths Der Schwanendreher (letterlijk 'De Zwanendraaier') is een altvioolconcert gebaseerd op middeleeuwse Duitse volksliederen. Hoewel de 'zwanendraaier' letterlijk iemand was die het spit van een gebraden zwaan omdraaide, verwees het metaforisch naar een rondtrekkende minstreel wiens draaiorgel of draailier werd aangedraaid met een zwanenhalshendel. Hij componeerde het werk tussen september en oktober 1935 en het ging in première in het Concertgebouw in Amsterdam, met de componist (een virtuoze altviolist die veel heeft bijgedragen aan de verheffing van het instrument) als solist. Hindemith creëert hierin een muzikale 'structuur' die de solo altviool versterkt door deze te contrasteren met een uniek gecomponeerd tutti-ensemble van blazers met vier celli en drie contrabassen. Na de langzame inleiding van het eerste deel volgt een gedeelte in klassieke sonatevorm met een orkestratie die de wereld en kunst van de minstrelen oproept. Het tweede deel opent met een droevige dialoog tussen altviool en harp, geïnspireerd door een oud lied over verloren liefde; dit wordt gevolgd door een contrasterende fugato waarin het verdriet van de koekoek (een voorteken van onheil) wordt verzacht door de muzikale compositie. Het derde deel bevat zeven variaties op het titellied van Schwanendreher, waarvan het vrolijke, lichte karakter vakkundig wordt weergegeven met iriserende ritmische articulatie. Hindemith, een productief en veelzijdig componist, voelde zich aanvankelijk aangetrokken tot expressionisme en atonale harmonie, voordat hij op zijn reis naar abstractie een neobarokke stijl omarmde.

Tegen het einde van het eerste kwart van de 20e eeuw was Hindemith een van de belangrijkste exponenten van Gebrauchsmusik ('Gebruiksmuziek') geworden, een muzikale benadering die was ontworpen om te reageren op maatschappelijke behoeften in plaats van op individuele abstracte esthetische gevoelens. Het resulteerde in de creatie van veel muziek gericht op amateurs, zij het zonder concessies te doen aan de kwaliteit. In deze context componeerde Hindemith tussen maart en april 1927 de set van Schulwerk für Instrumental-Zusammenspiel (Educatieve Muziek voor Instrumentale Ensembles). De muziek, bedoeld voor een jeugdorkest, is zeker niet oninteressant of technisch eenvoudig. Het vierde deel bestaat uit de Fünf Stücke (Vijf Stukken), gecomponeerd voor een vijfstemmig strijkorkest met een extra soloviool in het vijfde stuk. Hoewel de compositie binnen bepaalde technische grenzen blijft, bruist de partituur van expressieve variatie, ritmische dynamiek, harmonische vrijheid en klankkleurgevoeligheid. Dit zijn allemaal kenmerken van deze periode in Hindemiths compositorische carrière. Ze tonen de contrapuntische expertise van de componist, een kwaliteit die vooral tot uiting komt in het derde stuk, Lebhaft, met zijn directe link met Johann Sebastian Bach. In deze 'leswerken' onthult Hindemiths nauwgezette aandacht voor detail een typisch Duitse voorliefde voor muzikaal vakmanschap dat zelfs aan de verwachtingen van 'professionele' musici voldoet.

Paul Hindemith (1895-1963):
Violakonzert (Der Schwanendreher)
Fünf Stücke op. 44 Nr. 2 für Streichorchester

Recensies:

"Hindemith subtitled Der Schwanendreber a 'Concerto after Old Folk Songs for viola and small orchestra', and Luca Ranieri emphasises the songful character of the solo part on his new recording for Brilliant Classics."
Gramophone Magazine - September 2025

Luister Magazine 790 - LUISTER NEGEN