Late Romantic: Music For Violin and Piano

"Laatromantiek in de klassieke muziek is de laatste fase van de romantische stijl, grofweg van het midden of einde van de negentiende tot het begin van de twintigste eeuw. In die periode werden de romantische middelen verder opgerekt door grotere orkesten, sterkere chromatiek en dynamiek, nog rijkere klankkleuren, meer harmonische complexiteit en daarmee spanning, en vaak ook monumentaler vormen. Expressiviteit werd tot het uiterste doorgevoerd, zoals we kunnen waarnemen in de muziek van onder anderen Wagner, Bruckner, Mahler, Sibelius, Pfitzner, (late) Liszt en Richard Strauss. Muziek ook die de indruk maakt van voortdurende expansie en grensverlegging.

Ook in de kamermuziek wortelde zich de laatromantiek, zij het uiteraard op meer intieme schaal, maar met dezelfde rijke harmonie, emotionele intensiteit en chromatiek, alleen nu binnen bezettingen als strijkkwartet, pianotrio, pianokwintet, cello- en vioolsonate, het lied.

De vier op dit album verzamelde werken laten dat ook duidelijk horen: de dichtere textuur, de sterk toegenomen harmonische spanningen, de verder uitdijende en vaak ook grillige chromatiek (Janácek!), de melodische en lyrische kenmerken (Tsjaikovski!). Tekenend is vooral de grote uitdrukkingskracht in een kleine bezetting. En omdat er minder instrumenten zijn, wordt de emotionele intensiteit niet bereikt via een massieve klank, maar door verfijnde interactie, met haar lange spanningsbogen en sterke contrasten. Daardoor klinkt laatromantische kamermuziek vaak groter dan de bezetting doet vermoeden.

Voor de uitvoerenden betekent laatromantische kamermuziek vooral dat meer klank, ruimte, flexibiliteit en spanning dan in veel klassieke of vroeg-romantische stukken, zonder daarbij aan intimiteit van de kamermuziek in te boeten. De uitdagingen zijn al met al aanzienlijk.

Het begint in deze vier werken bij de violist die een veelal zeer expansieve boogvoering moet combineren met verfijnde controle over vibrato, kleur en frasering. Het melodisch discours is dikwijls breed, sterk chromatisch en emotioneel geladen, met daaraan toegevoegd dat geen concessies mogen worden gedaan aan de spanningslijn. Daarbij komt dat zijn partij vaak zo is opgezet dat hij zowel fungeert als solist en partner: lyrisch in de cantilene, uitermate krachtig in de dialogen en climaxen.

Voor de pianist geldt dat van ‘begeleiden' geen enkele sprake kan zijn. Zijn partij is overwegend bijna orkestraal opgezet, met rijke akkoordlagen, een brede dynamiek en vooral veel intense beweging, hetgeen zijn rol tot die van volwaardige ‘medespeler' bestempeld. Hij geeft kleur, ritme en harmonische richting mede vorm, of neemt bij gelegenheid zelfs daarin het voortouw. Dat vraagt naast uiterste klankbeheersing om helderheid van textuur, nooit luidruchtig of massief, maar vooral dragend en alleen overheersend als het notenbeeld dat vereist.

Dan is er de zo belangrijke (zo niet doorslaggevende) balans tussen individualiteit en samenspel, geënt op afwisselend individuele schittering en collectief. In beide gevallen geldt flexibele timing, precieze ritmische gesteldheid en het vlekkeloos gedeelde begrip van vorm en structuur. In de meeste vioolsonates uit die periode dienen viool en piano voortdurend te wisselen tussen leiden en volgen: twee solistische ego's zijn hier sowieso uit den boze.

De vertolkingen van deze beide Portugese musici heb ik op onze site al eerder in lovende termen besproken. Bruno Monteiro als violist met een kleurrijke, afwisselend lyrische, energieke maar ook virtuoze aanpak, João Paulo Santos door zijn grote kwaliteiten als pianist in samenspel. Zijn klankvoorstelling is even rijk en gelaagd, evenwichtig en levendig tussen diep-romantische uitdrukkingskracht en ravissante lichtheid, daardoor volmaakt aansluitend bij de betovering die van Monteiro's vioolspel afstraalt. Bij beiden gaan bovendien uiterste verfijning en energieke slagkracht hand in hand. Ook van de opname is niets dan goeds te melden: warm, helder en met een natuurlijke akoestische presence."
Bron: Opus klassiek, Aart van der Wal

"Met Late Romantic – Music for Violin and Piano presenteren Bruno Monteiro en João Paulo Santos een zorgvuldig samengesteld programma dat een boeiend beeld geeft van de muzikale rijkdom aan het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw. Hoewel de componisten op deze cd afkomstig zijn uit verschillende landen en elk een eigen muzikale persoonlijkheid bezitten, vormen de gekozen werken samen een overtuigend geheel. De opname laat horen hoe de romantische traditie zich in verschillende richtingen ontwikkelde, van elegante lyriek en virtuoze schittering tot intense emotionele expressie en de eerste tekenen van een nieuwe muzikale taal.

Vanaf de eerste noten wordt duidelijk dat beide musici elkaar uitstekend aanvoelen. Bruno Monteiro en João Paulo Santos musiceren met een vanzelfsprekend samenspel dat nergens geforceerd klinkt. Hun interpretaties worden gekenmerkt door aandacht voor detail, een natuurlijke muzikaliteit en een groot respect voor de partituur. De uitvoeringen zijn zorgvuldig opgebouwd en tonen een goed begrip van de stijl en het karakter van elk werk. Daarbij slagen de musici erin om de individuele eigenschappen van de verschillende componisten duidelijk naar voren te brengen zonder dat het programma zijn samenhang verliest.

Bruno Monteiro beschikt over een warme en expressieve viooltoon die uitstekend past bij dit repertoire. Zijn spel combineert technische zekerheid met een grote gevoeligheid voor kleur en nuance. In de meer lyrische passages laat hij de melodieën vrij ademen, terwijl hij in de virtuoze momenten een indrukwekkende controle behoudt. Opvallend is vooral zijn vermogen om emotie over te brengen zonder te vervallen in overdreven effect of sentimentaliteit. Daardoor blijven zijn interpretaties steeds geloofwaardig en natuurlijk.

João Paulo Santos bewijst opnieuw waarom hij tot de meest gewaardeerde Portugese pianisten behoort. Zijn spel vormt veel meer dan louter begeleiding. Hij creëert een volwaardige dialoog met de viool en geeft de muziek voortdurend extra diepte en kleur. Zijn aanslag is helder en genuanceerd, terwijl hij tegelijkertijd een rijk klankpalet weet op te bouwen. In de vele momenten waarin de piano een belangrijke rol speelt, toont hij een uitstekend gevoel voor structuur en balans.

De muziek van Camille Saint-Saëns vertegenwoordigt op deze cd de elegante en verfijnde kant van de laatromantiek. De componist combineert een grote melodische inventiviteit met een bijna klassieke helderheid van vorm. Monteiro en Santos begrijpen deze stijl uitstekend. Hun uitvoering bezit een natuurlijke soepelheid en elegantie, waarbij de muziek vrij kan stromen zonder aan precisie te verliezen. De charme van Saint-Saëns komt volledig tot haar recht dankzij een interpretatie die zowel lichtheid als diepgang bevat.

Bij Tsjaikovski verschuift de sfeer naar een meer persoonlijke en emotionele wereld. Zijn muziek vraagt om grote lyrische gebaren en een intense betrokkenheid van de uitvoerders. Monteiro slaagt erin de lange zanglijnen met veel warmte vorm te geven, terwijl Santos een rijke harmonische basis creëert waarop de viool vrij kan bewegen. De emotionele spanning wordt zorgvuldig opgebouwd en blijft steeds onder controle. Hierdoor ontstaat een uitvoering die ontroert zonder ooit overdreven romantisch te worden.

De werken van Ernst von Dohnányi laten een componist horen die stevig geworteld is in de romantische traditie, maar tegelijkertijd op zoek gaat naar nieuwe mogelijkheden. Zijn muziek bezit een bijzondere combinatie van technische verfijning, melodische rijkdom en harmonische complexiteit. De uitvoerders brengen deze eigenschappen op overtuigende wijze samen. De vaak uitgebreide muzikale structuren blijven helder en overzichtelijk, terwijl de expressieve kracht van de muziek volledig behouden blijft. Vooral de subtiele dynamische schakeringen dragen bij aan een levendige en boeiende interpretatie.

Leoš Janá?ek vormt wellicht de meest eigenzinnige stem binnen dit programma. Zijn muziek beweegt zich al duidelijk richting de twintigste eeuw en onderscheidt zich door haar persoonlijke karakter en ongewone expressiviteit. De uitvoerders begrijpen dat deze muziek een andere benadering vraagt dan de meer traditionele romantische werken op de cd. Zij benadrukken de scherpe contrasten, de onverwachte stemmingswisselingen en de intense emotionele lading zonder de samenhang van het geheel uit het oog te verliezen. Hierdoor krijgt Janá?eks muziek een bijzondere spanning die de aandacht van de luisteraar voortdurend vasthoudt.

Een van de grootste kwaliteiten van deze opname is de manier waarop zij de verscheidenheid van het repertoire laat horen. Elk werk krijgt zijn eigen karakter, maar tegelijkertijd ontstaat er een duidelijke rode draad. De luisteraar ervaart niet zomaar een verzameling losse stukken, maar een zorgvuldig opgebouwd programma dat verschillende aspecten van dezelfde muzikale periode belicht. De overgang van de rijke romantische traditie naar nieuwe vormen van muzikale expressie wordt op een natuurlijke manier voelbaar.

Ook de opnamekwaliteit verdient waardering. Het geluid is helder, warm en evenwichtig. De viool klinkt vol en natuurlijk zonder scherpte, terwijl de piano voldoende diepte en detail behoudt. Beide instrumenten zijn uitstekend in balans, waardoor alle muzikale nuances goed hoorbaar blijven. De opname ondersteunt het samenspel van de musici en draagt bij aan een directe betrokkenheid van de luisteraar.

Wat uiteindelijk het meest overtuigt, is de oprechte muzikale benadering van Bruno Monteiro en João Paulo Santos. Zij proberen de muziek niet te voorzien van kunstmatige effecten of overdreven persoonlijke accenten, maar laten de kwaliteit van de composities voor zichzelf spreken. Hun interpretaties getuigen van kennis, ervaring en een duidelijke liefde voor het repertoire. Daardoor ontstaat een opname die zowel toegankelijk als artistiek overtuigend is.

Late Romantic – Music for Violin and Piano is een geslaagde en veelzijdige uitgave die de rijkdom van een fascinerende muzikale periode op overtuigende wijze presenteert. Dankzij het verfijnde samenspel, de hoge technische kwaliteit en het sterke gevoel voor stijl bieden Bruno Monteiro en João Paulo Santos een uitvoering die zowel de schoonheid als de emotionele diepgang van deze muziek volledig tot haar recht laat komen. Het resultaat is een cd die uitnodigt tot herhaald luisteren en die een waardevolle bijdrage vormt aan het repertoire voor viool en piano."
Bron: Cultuurpakt,  Veerle Dkenopper