Sofia Gubaidulina - Dialog: Ich Und Du; the Wrath

Vadim Repin (violin) & Gewandhausorchester, Andris Nelsons

"Het inspireert me altijd hoe Sofia Gubaidulina intellect, spiritualiteit en sensualiteit in haar werken combineert. Haar muziek kruipt onder je huid", vertelt Gewandhauskapellmeister Andris Nelsons enthousiast over de grande dame van de nieuwe muziek, geboren in 1931. Hun samenwerking begon in 2017 met de wereldpremière van haar Triple Concerto in Boston, en sinds 2019 heeft Nelsons haar voor meerdere seizoenen tegelijk geëngageerd als Gewandhaus-componist in Leipzig.

De fascinatie van de muziek van de in Tatar geboren componiste, die al bijna 30 jaar in de buurt van Hamburg woont, komt niet in de laatste plaats voort uit de grote spiritualiteit van haar werken. "Terwijl ik componeer, bid ik, nee, eigenlijk praat ik met God," bekent de diepgelovige componiste. Haar werken richten zich op de mens in zijn relatie met God, het zijn persoonlijke dialogen met het goddelijke. Dit kenmerkt ook de drie hier voor het eerst opgenomen werken, die tot de late werken van de componiste gerekend kunnen worden. En ze onthullen een ander fascinerend aspect van Gubaidulina's oeuvre: haar werk in grotere werkcomplexen. Het ene ontwikkelt zich uit het andere, draait om hetzelfde thema en verwerkt gemeenschappelijk materiaal. De componiste spreekt graag over "cultiveren" en vergelijkt zichzelf met een tuinman.

Het meest recente van haar grote werken, dat aanleiding gaf tot verdere composities, is het oratorium Über Liebe und Hass (2016 / 18), waarmee Sofia Gubaidulina de mensheid oproept om Gods geboden te volgen en haat te overwinnen in verzoenende liefde. Het vioolconcert Dialog: Ich und Du en het orkestwerk The Wrath of God.

Het dialogische principe is al vastgelegd in de titel van het vioolconcert Dialog: Ich und Du staat al in de titel gegraveerd. De componist verwijst naar het gelijknamige boek van de godsdienstfilosoof Martin Buber (Ich und Du, 1923), waarin hij de wereld beschrijft als "tweevoudig" - ook omdat mensen vaak proberen de wereld te beschrijven met tegengestelde woordparen. Gubaidulina vangt dit in een complexe dialoog tussen viool en orkest. Vanuit de stilte opent de soloviool de dialoog, die herhaaldelijk als een cadens wordt onderbroken, en die zich verdicht en tot dramatische uitbarstingen leidt - totdat solo-instrument en orkest zich aan het eind ver van elkaar verwijderen: de vierstokige a van de viool op duizelingwekkende hoogte wordt ondersteund door een berustend mineurakkoord in het orkest. Na haar eerste twee vioolconcerten (Offertorium voor Gidon Kremer, 1980, en In tempus praesens voor Anne-Sophie Mutter, 2007, beide uitgebracht met de dedicatees door Deutsche Grammophon), schreef Sofia Gubaidulina haar derde vioolconcert voor Vadim Repin, die het in 2018 in première bracht met dirigent Andres Mustonen in Novosibirsk. Deze opname is een live-opname van de Duitse première in december 2019 vanuit het Leipzig Gewandhaus.

Parallel aan het Vioolconcert werkte Sofia Gubaidulina aan een nieuw orkestwerk, waarvoor zij het op twee na laatste deel van het oratorium Über Liebe und Hass (nr. 7: De toorn van God) uitbreidde tot een zelfstandig orkestwerk met dezelfde titel. "God is boos, boos op mensen, op ons gedrag. We hebben schuld op onszelf geladen," verklaarde ze in de aanloop naar de première, die na verschillende pogingen eindelijk plaatsvond in november 2020 - corona-gerelateerd in een spookconcert zonder publiek - in de Wiener Musikverein. Het schitterende Dies-irae Gemälde für Riesenorchester opent met een machtig unisono koper thema en ontlaadt zijn woede en wanhoop in drie grote golven van climaxen die slechts episodisch oplichten. Zoals in het oratorium (en ook in het vioolconcert), zijn alle thema's gebaseerd op het interval van de kleine secunde als kern, waarvan het wrijvingspotentieel in al zijn dramatiek wordt uitgeput. Aan het eind culmineert het werk in een apocalyptische jubelfanfare - reeds in het oratorium speelde de toorn van God de rol van een sleutelbeweging met een cathartisch effect. Gubaidulina droeg het werk op aan "de grote Beethoven", en inderdaad zijn er parallellen met Beethovens late werk te ontdekken in de archaïsche concentratie van deze muziek. Momenteel is zij bezig Wrath of God uit te breiden tot een tweedelige Beethoven-hommage in opdracht van Andris Nelsons voor het Gewandhaus Orkest en het Boston Symphony Orchestra

In opdracht van het Boston Orchestra creëerde Sofia Gubaidulina ook het derde werk op dit album, The Light of the End, dat in 2003 zijn wereldpremière beleefde in Boston's Symphony Hall onder leiding van langjarig Gewandhauskapellmeister Kurt Masur. De componiste baseerde dit werk op een fundamenteel natuurkundig conflict in de muziek: de onverenigbaarheid van de natuurlijke toonreeks met de getempereerde stemming. Reeds aan het begin van het werk komen deze verschijnselen met elkaar in botsing, wanneer de natuurlijke tonen van de hoorns naast de getempereerde stemming van het orkest staan. Het conflict leidt tot dramatische escalaties en culminaties en wordt nog eens geïllustreerd in het centrum van het werk, een duet van solo hoorn en cello. Voor Gubaidulina manifesteert dit werk "de onverenigbaarheid van de natuur en het echte leven, waarin de natuur vaak geneutraliseerd wordt. Vroeg of laat moest ik deze pijn in een compositie aan de orde stellen." De titel van het werk verwijst naar het laatste deel, dat een sprankje hoop biedt met sprankelende cimbaalklanken

Voor Andris Nelsons was deze opname een straaltje hoop in een moeilijke tijd: "De musici van het Gewandhaus Orkest en ik hebben de twee orkestwerken opgenomen tijdens de Corona Shockdown, en de muziek van Sofia Gubaidulina gaf ons daar veel vertrouwen in. Dit muzikale portret voor haar 90ste verjaardag zal hopelijk de emotionele kracht van haar muziek overbrengen op een breder publiek" (Tobias Niederschlag)

Gubaidulina:
 Dialog: Ich und Du
 The Light of the End
 The Wrath of God